است ، چنان‌كه در دانشگاه مونپليه فرانسه تا سال 1650 و دانشگاه‌هاى ليپزيگ « 1 » و توبينگن « 2 » تا سال 1581 و دانشگاه وين تا سال 1598 و دانشگاه لوون « 3 » تا سال 1650 ميلادى همچنان استمرار داشته است . « 4 » اگرچه قانون به لحاظ جامعيت ، نظم و انسجام موضوع ، همه آثار طبى ابن سينا را تحت الشعاع قرار داده است اما نبايد از نظر دور داشت كه آثار طبى متعدد ديگر او نيز هر كدام در جايگاه خود گوهرهاى ارزشمندى با ارزش استثنايى هستند كه هنوز جاى كار و تحقيق فراوانى روى آنها وجود دارد . نگاه عميق و فيلسوفانه ابن سينا در علوم پزشكى براى اساتيد ، دانشجويان و دانش‌پژوهان زمان ما همچنان نكته‌هاى نو و آموزنده فراوانى دارد . او در مقدمه علم النفس شفا مىنويسد : « شناسايى جداگانه روان و تن براى يكديگر مفيد است و شناختن يكى از اين دو بر ديگرى واجب التقديم نيست ولى چنان‌كه گفتيم صلاح در آن ديديم كه بحث در نفس را مقدم بداريم و اگر كسى بخواهد اين ترتيب را تغيير دهد ، بىآنكه ما را با وى مناقشه‌اى باشد مختار است » . او همچنين در قانون مىنويسد : « علاوه بر اين ، حالت‌هاى نفسانى ديگرى نيز وجود دارند و بر بدن تأثير مىگذارند مانند خيالات و تصورات نفسانى كه در امور طبيعى دخالت دارند » . « 5 » ابن سينا با تصور كلى از عناصر اربعه كه نشانه كيفيت و چگونگى ماده و انرژى است نظريه اثر متقابل علل ارسطويى را پيش كشيده و بدين ترتيب وى نه تنها پايه‌گذار انديشهء وحدت ميان بدن و اعمال آن مىباشد بلكه ميان بدن انسان و جهان خارج هم

--> ( 1 ) . Leipzig ( 2 ) . Tubingen ( 3 ) . Louvain ( 4 ) . مجموعه مقالات كنگره تاريخ پزشكى ايران و اسلام - 1371 - سخنرانى دكتر ابو القاسم پاك‌دامن ( 5 ) . Shah , Mozharh . The General Principles of Avicenna's Canon of Medicine . Naweed clinic ( 1966 ) - Karachi - Pakistan